Doğru ekipmanın seçilmesi, tesisin yasal gerekliliklere uygunluğu ve çalışan güvenliğinin sağlanması için bu iki kavram arasındaki farkın doğru anlaşılması gerekir.
ATEX Nedir?
ATEX, Fransızca “ATmosphères EXplosibles” (Patlayıcı Atmosferler) kelimelerinin kısaltmasıdır. Avrupa Birliği tarafından patlayıcı ortam bulunan işyerlerinde güvenliği artırmak amacıyla oluşturulan düzenlemelerin genel adıdır.
Temel amacı;
- Patlayıcı atmosfer oluşabilecek alanlarda çalışan kişilerin güvenliğini sağlamak,
- Patlamaların neden olabileceği can ve mal kayıplarını önlemek,
- Bu ortamlarda kullanılacak ekipmanların ortak güvenlik kriterlerine göre üretilmesini sağlamaktır.
Bugün Avrupa Birliği ülkelerinde kullanılan Ex ekipmanların büyük bölümü ATEX gerekliliklerine uygun olarak üretilmektedir. Türkiye’de de Avrupa Birliği mevzuatıyla uyumlu düzenlemeler yürürlüktedir ve birçok endüstriyel tesiste ATEX esasları uygulanmaktadır.
ATEX Kapsamındaki İki Temel Direktif
ATEX sistemi iki farklı direktiften oluşur. Bu direktifler birbirini tamamlar ancak farklı taraflara sorumluluk yükler.
1. 2014/34/EU (ATEX 114)
Bu direktif, üreticileri ve ekipmanları kapsar. Patlayıcı atmosferlerde kullanılacak elektrikli ve elektriksiz ekipmanların nasıl tasarlanacağı, üretileceği, test edileceği ve piyasaya arz edileceği bu direktif kapsamında belirlenmiştir.
Bu direktif kapsamında;
- Gaz dedektörleri
- Exproof aydınlatmalar
- Exproof buton ve kumanda istasyonları
- Exproof junction box’lar
- Exproof siren ve ikaz lambaları
- Exproof kablo rakorları gibi birçok ürün değerlendirilir.
Üretici, ürününün ilgili standartlara uygun olduğunu göstermekle yükümlüdür. Ürünün risk seviyesine bağlı olarak onaylanmış kuruluş (Notified Body) tarafından tip incelemesi gerekebilir.
2. 1999/92/EC (ATEX 153)
İkinci direktif ise ekipmandan çok işletmeleri ve işverenleri ilgilendirir. Bu direktifin amacı, patlayıcı atmosfer oluşabilecek işyerlerinde çalışanların korunmasını sağlamaktır.
İşverenlerin temel yükümlülükleri şunlardır:
- Patlayıcı ortam risk değerlendirmesi yapmak,
- Tehlikeli alanları Zone olarak sınıflandırmak ve uygun ekipman seçmek,
- Ateşleme kaynaklarını kontrol altına almak,
- Çalışanları eğitmek,
- Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) hazırlamak,
- İşletmede gerekli teknik ve organizasyonel tedbirleri almak.
Dolayısıyla bir tesiste yalnızca ATEX sertifikalı ekipman kullanılması yeterli değildir. Aynı zamanda tesisin bütüncül bir patlama risk yönetimi yaklaşımına sahip olması gerekir.
Türkiye’de ATEX Uygulamaları
Türkiye’de ATEX ile ilgili yükümlülükler, Avrupa Birliği mevzuatına uyumlu olarak yürürlüğe alınmıştır.
- Muhtemel Patlayıcı Ortamlarda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB): Ekipmanların tasarımı ve piyasaya arzına ilişkin hükümleri düzenler.
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik: İşverenlerin risk değerlendirmesi, tehlikeli alan sınıflandırması ve çalışan güvenliğine yönelik yükümlülüklerini tanımlar.
Bunun yanında uygulamada TS EN IEC 60079 standart serisi esas alınmaktadır.
Exproof Nedir?
“Exproof” kelimesi endüstride çok yaygın kullanılmasına rağmen teknik açıdan dikkatli değerlendirilmesi gereken bir ifadedir. Kelime, İngilizce Explosion Proof ifadesinden türemiştir ve Türkçede çoğunlukla patlamaya dayanıklı veya alev sızdırmaz ekipman anlamında kullanılmaktadır. Exproof bir sertifika değil, bir koruma yöntemidir. Uluslararası standartlarda bunun karşılığı Ex d (Flameproof Enclosure / Alev Sızdırmaz Muhafaza) koruma tipidir.
Ex d Koruma Prensibi Nasıl Çalışır?
Ex d koruma tipinde ekipmanın içinde oluşabilecek bir patlama ihtimali kabul edilir. Koruma mantığı, patlamayı engellemek değil; patlamanın muhafaza dışına yayılmasını önlemektir. Muhafaza yapısı patlama basıncına dayanır ve alev yolları sıcak gazları soğutarak dışarıya çıkışını engeller.
Diğer Ex Koruma Tipleri
| Koruma Tipi | Açıklama | Yaygın Kullanım Alanı |
|---|---|---|
| Ex d | Alev sızdırmaz muhafaza | Gaz Dedektörü, Siren, Junction Box |
| Ex e | Artırılmış emniyet | Klemens Kutuları |
| Ex i | Kendinden emniyetli devre | Sensörler, Transmitterler |
| Ex p | Basınçlandırılmış muhafaza | Analizör Kabinleri |
| Ex m | Reçine ile muhafaza | Elektronik Modüller |
| Ex t | Toz koruma | Çimento, Un Tesisleri |
ATEX ve Exproof Aynı Şey Değildir
| ATEX | Exproof (Ex d) |
|---|---|
| Avrupa Birliği mevzuatıdır. | Bir ekipman koruma yöntemidir. |
| Risk yönetimi süreçlerini içerir. | Ürünün tasarım prensibidir. |
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Soru: ATEX ve Exproof aynı anlama mı gelir?
Cevap: Hayır, aynı anlama gelmezler. ATEX, patlayıcı ortamlar için oluşturulmuş yasal bir mevzuattır. Exproof (Ex d) ise bu mevzuatın gerekliliklerini karşılamak için kullanılan bir ekipman koruma yöntemidir.
Soru: Sadece ATEX sertifikalı ürün kullanmak yeterli midir?
Cevap: Hayır, yeterli değildir. Sadece ekipmanın sertifikalı olması yetmez; tesisin patlama risk değerlendirmesi yapılmış olmalı, ortam “Zone” sınıflarına ayrılmalı ve uygun teknik/organizasyonel tedbirler alınmalıdır.
Soru: Ex d (Exproof) koruma tipi patlamayı nasıl engeller?
Cevap: Ex d koruma tipi patlamayı engellemez, muhafaza içerisindeki bir patlamanın dış ortama yayılmasını önler. Muhafaza yapısı patlama basıncına dayanır ve alev yolları sıcak gazları soğutarak dışarıya çıkışını engeller.
Soru: ATEX 114 ve ATEX 153 direktifleri arasındaki fark nedir?
Cevap: ATEX 114 üreticileri ve ekipman üretim standartlarını kapsar. ATEX 153 ise işletmeleri ve işverenleri; yani patlayıcı ortamlarda çalışan güvenliğini ve risk yönetimini kapsar.