LEL (Lower Explosive Limit – Alt Patlama Sınırı)

LEL, yanıcı bir gazın veya buharın havada tutuşabileceği en düşük konsantrasyonu ifade eder. Başka bir ifadeyle, gaz konsantrasyonu bu seviyenin altındaysa karışım yanmayı sürdürecek kadar zengin değildir. Konsantrasyon LEL ile UEL (Upper Explosive Limit – Üst Patlama Sınırı) arasında olduğunda ise uygun bir kıvılcım veya ateşleme kaynağı bulunması halinde yangın ya da patlama meydana gelebilir. Örneğin hidrojen gazının alt patlama sınırı yaklaşık %4 Vol’dür. Bu nedenle %4 Vol hidrojen = %100 LEL olarak kabul edilir. Aynı mantıkla %2 Vol hidrojen, yaklaşık %50 LEL değerine karşılık gelir. Yanıcı gaz dedektörlerinin büyük bölümü de bu nedenle ölçümlerini %LEL cinsinden gösterir ve alarm seviyeleri genellikle %10, %20 veya %40 LEL gibi eşik değerler üzerinden belirlenir.

Vol% (Hacimce Yüzde) Nedir?

Vol% (hacimce yüzde) ise bir gazın ortam havasındaki hacimsel oranını gösterir. Örneğin %5 Vol metan, bulunduğu ortam havasının hacim olarak %5’inin metan gazından oluştuğu anlamına gelir. Özellikle oksijen, karbondioksit, hidrojen ve metan gibi gazların yüksek konsantrasyonlarının ölçülmesinde bu birim tercih edilir.

PPM (Parts Per Million) Nedir?

PPM (Parts Per Million) ise “milyonda bir” anlamına gelir ve çok düşük gaz konsantrasyonlarının ölçülmesinde kullanılır. Karbonmonoksit (CO), hidrojen sülfür (H₂S), amonyak (NH₃), klor (Cl₂) ve benzeri toksik gazlar genellikle ppm cinsinden izlenir. Bunun nedeni, bu gazların insan sağlığı açısından tehlikeli seviyelere çok düşük konsantrasyonlarda ulaşabilmesidir.

Bu üç birim arasında basit bir dönüşüm ilişkisi de vardır. %1 Vol, 10.000 ppm’e eşittir. Ancak %LEL ile %Vol arasında sabit bir dönüşüm bulunmaz. Çünkü her yanıcı gazın alt patlama sınırı farklıdır. Örneğin metan için %100 LEL = %5 Vol, hidrojen için ise %100 LEL = %4 Vol değerine karşılık gelir. Bu nedenle gaz dedektörlerinde kullanılan ölçüm birimi, ölçülen gazın özelliklerine ve uygulamanın amacına göre seçilmelidir.

Birimler Arasındaki Dönüşümler

Gaz algılama sistemlerinde farklı konsantrasyon birimleri kullanıldığı için, zaman zaman PPM, %Vol ve %LEL arasında dönüşüm yapmak gerekir. Ancak bu dönüşümlerin hepsi aynı yöntemle yapılmaz.

PPM ile %Vol Dönüşümü

PPM ile hacimsel yüzde (%Vol) arasındaki dönüşüm oldukça basittir:

• 1 %Vol = 10.000 ppm
• 1 ppm = 0,0001 %Vol

Örneğin ortamda 0,5 %Vol metan bulunuyorsa, bu değer 5.000 ppm olarak ifade edilir. Aynı şekilde 2 %Vol, 20.000 ppm’e karşılık gelir.

%LEL ile %Vol Dönüşümü

%LEL ile %Vol arasındaki dönüşüm ise her gaz için farklıdır. Çünkü her yanıcı gazın alt patlama sınırı (LEL) farklı bir değere sahiptir. Bu nedenle sabit bir dönüşüm katsayısı kullanılamaz. Genel hesaplama şu şekildedir:

Gaz Konsantrasyonu (%Vol) = (%LEL ÷ 100) × Gazın LEL Değeri (%Vol)

Örneğin metan gazının alt patlama sınırı yaklaşık %5 Vol’dür. Metan gazı için;

• %100 LEL = %5 Vol = 50.000 ppm
• %10 LEL = %0,5 Vol = 5.000 ppm

Benzer şekilde propan gazının LEL değeri yaklaşık %2,1 Vol olduğundan;

• %100 LEL = %2,1 Vol = 21.000 ppm
• %10 LEL = %0,21 Vol = 2.100 ppm

Görüldüğü gibi aynı %10 LEL değeri, gazın cinsine bağlı olarak farklı hacimsel konsantrasyonlara karşılık gelir. Bu nedenle gaz dedektörlerinde dönüşüm yapılırken mutlaka ölçülen gazın LEL değeri dikkate alınmalıdır. Yukarıda LEL değerleri, ilgili kaynaklardan derlenmiştir. Örneğin NIOSH verilerine göre H₂S LEL = %4,3, CO LEL = %12,5, NH₃ LEL = %15 olarak kabul edilir. Bu değerler her gaz için %LEL ölçeğinin göreceli olduğunu gösterir; %10 LEL her gaz için farklı hacimsel konsantrasyon karşılığına gelir.

TWA, STEL ve IDLH Açıklamaları

Gaz maruziyet sınırları da önemli kavramlardır.

TWA (Time-Weighted Average)

Genellikle 8 veya 10 saatlik çalışma süresi boyunca ortalama konsantrasyon sınırını ifade eder. Örneğin OSHA PEL’ler (Permissible Exposure Limits) çoğunlukla 8 saatlik TWA şeklindedir; çalışanların sekiz saatlik vardiya boyunca bu düzeyi aşmaması gerekir.

STEL (Short-Term Exposure Limit)

Kısa süreli (genellikle 15 dakika) maruziyet sınırıdır. NIOSH’a göre STEL, “15 dakikalık bir zaman ağırlıklı ortalama maruziyet olup çalışma gününde bu sürenin aşılmaması gereken üst sınır”dır. Yani STEL, TWA sınırına rağmen kısa süre içinde yüksek bir konsantrasyona izin verilirken, bu sınır aşılmamalıdır.

IDLH (Immediately Dangerous to Life or Health)

NIOSH tarafından tanımlanan, “derhal ölüme veya ani/gecikmeli kalıcı sağlık etkilerine yol açabilecek veya ortamdan kaçışı engelleyebilecek atmosfer koşulu” anlamına gelir. OSHA yönetmeliğinde de IDLH “hayat için acil tehlike oluşturacak, geri dönüşü olmayan sağlık etkilerine yol açacak veya bir kişinin kaçmasını engelleyecek hemen tehlikeli atmosfer” olarak tanımlanmıştır. Örneğin NIOSH verilerine göre H₂S için IDLH değeri 100 ppm, CO için 1200 ppm, Cl₂ için 10 ppm gibi çok düşük seviyelerdir. Risk anında hemen solunum koruması gerektirir. Bu değerler, gazların toksisite veya yanıcılık riskiyle belirlenen aşırı sınırları gösterir.

Örnek Gazların LEL, UEL, TWA, STEL, IDLH Değerleri

Gaz	LEL (%Vol)	UEL (%Vol)	TWA (ppm)	STEL (ppm)	IDLH (ppm)	Risk
CH₄ Metan	5.0	15.0	—	—	N.B.*	Yanıcı
H₂ Hidrojen	4.0	75.0	—	—	N.B.*	Yanıcı
CO Karbon Monoksit	12.5	74.0	25	—	1200	Zehirli + Yanıcı
NH₃ Amonyak	15.0	28.0	25	35	300	Toksik/Yanıcı
Cl₂ Klor	Yanıcı değil	Yanıcı değil	0.5	1	10	Toksik
H₂S Hidrojen Sülfür	4.3	46.0	1	5	100	Çok Toksik + Yanıcı

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

LEL (Alt Patlama Sınırı) nedir?

LEL, yanıcı bir gazın veya buharın havada tutuşabileceği en düşük konsantrasyonu ifade eder. Gaz konsantrasyonu bu seviyenin altındaysa karışım yanmayı sürdürecek kadar zengin değildir.

%Vol ve PPM birimleri arasındaki temel fark nedir?

%Vol, bir gazın ortam havasındaki hacimsel oranını (örneğin %5 Vol) ifade ederken; PPM (milyonda bir), çok düşük konsantrasyonlardaki toksik gazların ölçülmesinde kullanılan daha hassas bir ölçü birimidir.

%LEL ile %Vol arasında neden sabit bir dönüşüm yoktur?

Çünkü her yanıcı gazın alt patlama sınırı (LEL) kendine özgüdür. Örneğin %100 LEL değeri metan için %5 Vol iken, hidrojen için %4 Vol seviyesindedir.

Çalışma ortamında TWA, STEL ve IDLH değerleri neden önemlidir?

Bu değerler çalışan sağlığı ve güvenliği için hayati sınırları belirler. TWA uzun vadeli (vardiya) ortalama maruziyeti, STEL kısa süreli güvenli sınırı, IDLH ise derhal kaçılması gereken hayati tehlike seviyesini tanımlar.

Endüstriyel tesislerde her noktaya doğrudan gaz dedektörü yerleştirmek her zaman doğru çözüm değildir. Yüksek sıcaklık, yoğun nem, toz veya korozif gazların bulunduğu proseslerde sensörler kısa sürede performans kaybı yaşayabilir. Bu gibi uygulamalarda gaz örnekleme sistemleri (Gas Sampling System – GSS), gaz numunesini güvenli bir noktaya taşıyarak hem ölçüm doğruluğunu artırır hem de sensör ömrünü önemli ölçüde uzatır.

Bu yazımızda gaz örnekleme sistemlerinin çalışma prensibini, hangi uygulamalarda tercih edildiğini ve doğrudan gaz dedektörlerine göre sağladığı avantajları inceleyeceğiz.

Gaz Örnekleme Sistemleri ve Kullanım Nedenleri

Gaz örnekleme sistemleri, proses ortamındaki gaz bileşimlerini standart dedektörlerin sağlıklı ölçemediği durumlarda devreye girer. Örneğin çok yüksek sıcaklık, yoğun toz, yüksek nem veya sert kimyasallar içeren ortamlarda doğrudan dedektör kullanmak sensörün zarar görmesine yol açabilir. Bu gibi durumlarda bir örnekleme probu ile gaz alınır, örnek hattı boyunca filtreleme ve nem giderme gibi işlemlere tabi tutulur ve ardından sensöre iletilir. Böylece yüksek performanslı ölçüm imkanı sağlanır ve özellikle insan güvenliği ile proses güvenliği artırılır. Özetle, GSS çözümü sensörlerin ulaşamadığı veya zarar görebileceği noktaları örnek alarak güvenilir ölçüm imkanı sunar.

Gaz Örnekleme Sisteminin Bileşenleri

Tipik bir gaz örnekleme sistemi aşağıdaki tabloda belirtilen ana bileşenlerden oluşur:

Bu bileşenler sayesinde örneklenen gaz, kontrol panelindeki devre sınırlarına göre ölçülür ve gerekiyorsa alarm durumları oluşturulur. Örneğin yüksek sıcaklık veya korozif ortamda doğrudan ölçüm mümkün olmadığında sistem, gazı güvenli bir bölgeye taşıyarak ölçülmesini sağlar.

Numune Hazırlama ve Ölçüm İş Akışı

Gaz örnekleme sisteminde numunenin ölçüm öncesi işlenmesi kritiktir. Numune hatlarında genellikle şu işlemler yapılır:

• Filtrasyon: İnce partikülleri yakalayan mikrofiltreler.
• Nem Giderme: Kimyasal kurutucular veya soğutucu blok ile numunedeki su buharının uzaklaştırılması.
• Basınç/Debi Kontrolü: Numune basıncının stabilize edilmesi, gerektiğinde oransal akış kontrolü.

Bu adımlar sayesinde ölçüm cihazına ulaştırılan numune, ortam koşullarına göre dengelenir. Toz ve nem alıcılar kullanılarak kirletici birikimi önlenir, böylece hassas ölçüm cihazlarının uzun ömürlü çalışması sağlanır.

Gaz Örnekleme Sistemlerinin Kullanıldığı Başlıca Sektörler

Gaz örnekleme sistemleri, ölçümün zor veya tehlikeli olduğu birçok sanayi alanında kullanılır. Öne çıkan sektörler şunlardır:

• Otomotiv Fabrikaları ve Boyahaneler: Boya hazırlama odaları, kabinler ve kurutma fırınlarında oluşan VOC’ler (Toluen, Ksilen, MEK vb.) sürekli izlenir. Gaz örnekleme ile Çalışan Güvenliği, Yangın-Patlama riskinin azaltılması ve Çevresel Emisyonların kontrolü sağlanır. Bu uygulamalarda sensörler boya kabinleri dışına yerleştirilip numune boruları ile gaz alınabilir.
• Kimya Tesisleri: Boya, asit, gübre veya solvent üretimi gibi kimyasal proseslerde yüksek sıcaklık ve korozif gazlar ölçümü zorlaştırır. Asit üretim tesisleri, gübre fabrikaları, reaktör sistemleri ve solvent depolama üniteleri gibi örneklerde gaz örnekleme tercih edilir. Böylece Hidrokarbonlar, NH₃, H₂S gibi gazlar örnekleme sistemleri ile güvenli koşullarda ölçülür.
• Reaktör ve Tank Uygulamaları: Kimyasal reaksiyon tanklarında proses güvenliği için ortaya çıkan gaz bileşenlerinin takibi şarttır. Bu uygulamalarda Oksijen (O₂), Hidrojen (H₂), Hidrokarbon (VOC) bileşenleri ve Amonyak (NH₃) gibi gazlar sürekli izlenir. Erken tespit sayesinde proses güvenliği artar ve üretim kesintileri önlenebilir.
• Petrokimya ve Enerji Tesisleri: Rafineriler, petrokimya tesisleri ve enerji santrallerinde yanıcı ve patlayıcı, zehirleyici gazların oluşabileceği birçok nokta vardır. Özellikle yangın ve patlama riskini önlemek için bu gazların konsantrasyonları sürekli kontrol altında tutulmalıdır. Gaz örnekleme sistemleri, kritik noktalardan alınan numuneyi kullanarak metan, propan gibi yanıcı bileşenlerin seviyesi ve diğer proses emisyonlarını güvenilir biçimde izler.

Tank/Reaktör İçi Oksijen Takibi (Nitrojen N₂ Yastıklaması)

Özellikle parlayıcı ürünlerin depolandığı tanklar nitrojenle inert hale getirilir (yastıklama). Bu durumlarda tank içi oksijen düzeyi kritik önemdedir. Sürekli olarak kabin veya tankın tepesinden alınan numune ile O₂ ölçümü yapılır. Eğer O₂ konsantrasyonu %5’in üzerine çıkarsa alarm çalışır ve otomatik olarak daha fazla azot enjekte edilir. Bu uygulamalarda genellikle elektrokimyasal oksijen sensörleri tercih edilir. Standart ölçüm aralığı %0-25 Vol olmakla birlikte, proses ihtiyacına göre %0-5 Vol aralığında daha hassas ölçüm yapacak şekilde sistem tasarlanabilir. Düşük güç tüketimi ve kompakt tasarım sağlar. Düşük maliyetli, kolay entegre edilebilir.

Atıksu Arıtma Tesislerinde Koku Giderme – H₂S ve NH₃ Örneklemesi

Atıksu tesislerinden kaynaklanan kötü kokunun başlıca bileşenleri Hidrojen Sülfür (H₂S) ve Amonyak (NH₃) içerir. Koku giderme ünitelerinde (biofiltre, kimyasal yıkayıcı vb.) verimi ölçmek için ünite giriş ve çıkışında gaz örneklemesi yapılır. Kullanılan yöntem şu şekildedir;

• Koku giderme ünitesinin giriş ve çıkışından numune alınarak ölçüm yapılır.
• Elde edilen konsantrasyon verileri kullanılarak giderme biriminin verimliliği hesaplanır (%Çıkış/%Giriş).
• İyi dizayn edilmiş sistemlerde H₂S ve NH₃ giderim verimi %90–95 ve üzeri olabilir.
• Numune alma sıklığı günlük veya haftalık olarak planlanabilir. Sonuçlar grafik veya tablo halinde gösterilerek koku giderme ünitesinin performansı raporlanır.

Gaz örnekleme sistemlerinde kullanılan sensörlerden alınan analog (4–20 mA) veya dijital (RS485 veya Röle) çıkış sinyalleri kontrol sistemlerine entegre edilerek alarm veya otomasyon yapılır. Ölçüm doğruluğunu korumak için genellikle 6 ayda 1 kalibrasyon yeterli olur. Sistemde bir sensör arızalandığında hata çıkışı alınabilir. Böylece sistem kontrolünde süreklilik sağlanır. Ayrıca opsiyonel olarak sistemdeki tüm bileşenler ATEX/IECEx onaylı ürünler ile tasarlanabilir. Böylece patlayıcı atmosfer güvenliği sağlanır.

Gaz Örnekleme Sistemi ile Doğrudan Gaz Dedektörü Karşılaştırması

Gaz algılama uygulamalarında doğru çözüm seçimi yalnızca ilk yatırım maliyetine göre yapılmalı değildir. Proses koşulları, bakım gereksinimleri, sensör ömrü ve işletme maliyetleri birlikte değerlendirildiğinde gaz örnekleme sistemleri birçok endüstriyel uygulamada önemli avantajlar sunar. Aşağıdaki karşılaştırma tablosu, iki çözümün teknik ve ekonomik açıdan temel farklarını göstermektedir:

İlk yatırım maliyeti açısından bakıldığında, gaz dedektörünün çalışmasını etkileyecek koşullarda doğrudan proses ortamına monte edilmesi daha ekonomik bir çözüm gibi görünmektedir. Ancak yüksek sıcaklık, yoğun nem, toz ve korozif gazların bulunduğu uygulamalarda sensörler sürekli ağır proses koşullarına maruz kalır. Bu durum sensör ömrünü önemli ölçüde kısaltırken; sık sensör değişimi, kalibrasyon, bakım ve plansız duruş maliyetlerini de beraberinde getirir.

Gaz örnekleme sistemlerinde ise sensör, proses ortamından izole edilmiş güvenli bir ölçüm kabininde çalışır. Numune; filtreleme, nem giderme, sıcaklık ve debi kontrolü gibi işlemlerden geçirildikten sonra ölçüldüğü için sensör çok daha stabil koşullarda çalışır. Bu sayede hem ölçüm doğruluğu korunur hem de sensör ömrü önemli ölçüde uzar.

Özellikle kimya tesisleri, solvent prosesleri, petrokimya tesisleri, atıksu arıtma tesisleri ve yüksek sıcaklıklı reaktör uygulamalarında, ilk yatırım maliyeti daha yüksek olsa da gaz örnekleme sistemi; düşük bakım ihtiyacı, daha az sensör değişimi, kolay kalibrasyon ve daha düşük işletme maliyetleri sayesinde birkaç yıl içerisinde yatırımını geri kazandıran bir mühendislik çözümüne dönüşmektedir.

Gaz Örnekleme Sisteminin Kullanılmaması Durumunda Oluşabilecek Riskler

Her proses için gaz örnekleme sistemi gerekli olmayabilir. Ancak yüksek sıcaklık, yoğun nem, toz, korozif gazlar veya erişimi zor ölçüm noktalarının bulunduğu uygulamalarda doğrudan gaz dedektörü kullanılması, zamanla hem ölçüm güvenilirliğini hem de sensör performansını olumsuz etkileyebilir. Bu durum yalnızca bakım maliyetlerini artırmakla kalmaz, aynı zamanda proses güvenliği açısından da önemli riskler oluşturabilir. Bu tür uygulamalarda karşılaşılabilecek başlıca riskler şunlardır:

• Sensör ömrünün kısalması
• Daha sık kalibrasyon ihtiyacı
• Ölçüm doğruluğunun azalması
• Plansız bakım ve üretim duruşları
• Yanlış alarm veya alarm vermeme riski
• Artan işletme ve bakım maliyetleri

Bu risklerin önüne geçebilmek için, zorlu proses koşullarında gaz örnekleme sistemlerinin kullanılması hem ölçüm güvenilirliğini artırır hem de sensörlerin daha uzun ömürlü ve stabil çalışmasını sağlar.

Sonuç

Gaz örnekleme sistemleri yalnızca bir gaz algılama çözümü değildir. Aynı zamanda sensörlerin korunmasını, bakım maliyetlerinin azaltılmasını, proses güvenliğinin artırılmasını ve işletmelerin toplam sahip olma maliyetinin düşürülmesini sağlayan önemli bir mühendislik çözümüdür. Özellikle zorlu proses koşullarında doğru tasarlanmış bir gaz örnekleme sistemi, uzun yıllar güvenilir ve kesintisiz ölçüm sağlayarak yatırımın kısa sürede geri kazanılmasına katkıda bulunur.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Gaz örnekleme sistemi (GSS) nedir?

Gaz örnekleme sistemi, proses ortamından alınan gaz numunesini güvenli bir ölçüm noktasına taşıyan, bu sırada gazı filtreleyen, nemini gideren ve hassas sensörler aracılığıyla ölçüm yapan komple bir mühendislik sistemidir.

Hangi durumlarda doğrudan gaz dedektörü yerine örnekleme sistemi kullanılmalıdır?

Ortamın çok sıcak, çok tozlu veya yüksek nemli olduğu durumlarda, ayrıca ölçüm noktasında korozif gazlar bulunuyorsa veya dedektörün yerleştirileceği nokta erişimi zor bir yerse, sensörün ömrünü korumak ve doğru ölçüm almak için gaz örnekleme sistemi tercih edilmelidir.

Gaz örnekleme sistemleri bakım maliyetlerini nasıl düşürür?

Sistem, gaz numunesini şartlandırarak dedektöre ilettiği için sensörler zorlu şartlardan korunur. Bu durum sensör ömrünü uzatır, daha seyrek bakım ve kalibrasyon ihtiyacı doğurur, böylece uzun vadede operasyonel maliyetleri ciddi oranda düşürür.

Gaz örnekleme sistemlerinde sensör kalibrasyonu nasıl yapılır?

Gaz örnekleme sistemlerinde ölçüm ünitesi genellikle güvenli bir kabin içinde yer aldığı için kalibrasyon işlemleri, doğrudan saha üzerinde değil, kolay ulaşılabilir ve güvenli bir noktada çok daha pratik bir şekilde gerçekleştirilebilir.

Doğru ekipmanın seçilmesi, tesisin yasal gerekliliklere uygunluğu ve çalışan güvenliğinin sağlanması için bu iki kavram arasındaki farkın doğru anlaşılması gerekir.

ATEX Nedir?

ATEX, Fransızca “ATmosphères EXplosibles” (Patlayıcı Atmosferler) kelimelerinin kısaltmasıdır. Avrupa Birliği tarafından patlayıcı ortam bulunan işyerlerinde güvenliği artırmak amacıyla oluşturulan düzenlemelerin genel adıdır.

Temel amacı;

• Patlayıcı atmosfer oluşabilecek alanlarda çalışan kişilerin güvenliğini sağlamak,
• Patlamaların neden olabileceği can ve mal kayıplarını önlemek,
• Bu ortamlarda kullanılacak ekipmanların ortak güvenlik kriterlerine göre üretilmesini sağlamaktır.

Bugün Avrupa Birliği ülkelerinde kullanılan Ex ekipmanların büyük bölümü ATEX gerekliliklerine uygun olarak üretilmektedir. Türkiye’de de Avrupa Birliği mevzuatıyla uyumlu düzenlemeler yürürlüktedir ve birçok endüstriyel tesiste ATEX esasları uygulanmaktadır.

ATEX Kapsamındaki İki Temel Direktif

ATEX sistemi iki farklı direktiften oluşur. Bu direktifler birbirini tamamlar ancak farklı taraflara sorumluluk yükler.

1. 2014/34/EU (ATEX 114)

Bu direktif, üreticileri ve ekipmanları kapsar. Patlayıcı atmosferlerde kullanılacak elektrikli ve elektriksiz ekipmanların nasıl tasarlanacağı, üretileceği, test edileceği ve piyasaya arz edileceği bu direktif kapsamında belirlenmiştir.

Bu direktif kapsamında;

• Gaz dedektörleri
• Exproof aydınlatmalar
• Exproof buton ve kumanda istasyonları
• Exproof junction box’lar
• Exproof siren ve ikaz lambaları
• Exproof kablo rakorları gibi birçok ürün değerlendirilir.

Üretici, ürününün ilgili standartlara uygun olduğunu göstermekle yükümlüdür. Ürünün risk seviyesine bağlı olarak onaylanmış kuruluş (Notified Body) tarafından tip incelemesi gerekebilir.

2. 1999/92/EC (ATEX 153)

İkinci direktif ise ekipmandan çok işletmeleri ve işverenleri ilgilendirir. Bu direktifin amacı, patlayıcı atmosfer oluşabilecek işyerlerinde çalışanların korunmasını sağlamaktır.

İşverenlerin temel yükümlülükleri şunlardır:

• Patlayıcı ortam risk değerlendirmesi yapmak,
• Tehlikeli alanları Zone olarak sınıflandırmak ve uygun ekipman seçmek,
• Ateşleme kaynaklarını kontrol altına almak,
• Çalışanları eğitmek,
• Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) hazırlamak,
• İşletmede gerekli teknik ve organizasyonel tedbirleri almak.

Dolayısıyla bir tesiste yalnızca ATEX sertifikalı ekipman kullanılması yeterli değildir. Aynı zamanda tesisin bütüncül bir patlama risk yönetimi yaklaşımına sahip olması gerekir.

Türkiye’de ATEX Uygulamaları

Türkiye’de ATEX ile ilgili yükümlülükler, Avrupa Birliği mevzuatına uyumlu olarak yürürlüğe alınmıştır.

• Muhtemel Patlayıcı Ortamlarda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB): Ekipmanların tasarımı ve piyasaya arzına ilişkin hükümleri düzenler.
• Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik: İşverenlerin risk değerlendirmesi, tehlikeli alan sınıflandırması ve çalışan güvenliğine yönelik yükümlülüklerini tanımlar.

Bunun yanında uygulamada TS EN IEC 60079 standart serisi esas alınmaktadır.

Exproof Nedir?

“Exproof” kelimesi endüstride çok yaygın kullanılmasına rağmen teknik açıdan dikkatli değerlendirilmesi gereken bir ifadedir. Kelime, İngilizce Explosion Proof ifadesinden türemiştir ve Türkçede çoğunlukla patlamaya dayanıklı veya alev sızdırmaz ekipman anlamında kullanılmaktadır. Exproof bir sertifika değil, bir koruma yöntemidir. Uluslararası standartlarda bunun karşılığı Ex d (Flameproof Enclosure / Alev Sızdırmaz Muhafaza) koruma tipidir.

Ex d Koruma Prensibi Nasıl Çalışır?

Ex d koruma tipinde ekipmanın içinde oluşabilecek bir patlama ihtimali kabul edilir. Koruma mantığı, patlamayı engellemek değil; patlamanın muhafaza dışına yayılmasını önlemektir. Muhafaza yapısı patlama basıncına dayanır ve alev yolları sıcak gazları soğutarak dışarıya çıkışını engeller.

Diğer Ex Koruma Tipleri

ATEX ve Exproof Aynı Şey Değildir

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)